Click ↓ on your preferred language to read on!
विचारसागरः/ vichArasAgaraH/ vicārasāgaraḥ/ விசாரஸாகர:
Page 348
(४९६) वेदाङ्गानामर्थेन सह प्रयोजनम् –
चतुर्णामपि वेदानां षडङ्गानि स्युः। (१) शिक्षा (२) कल्पः (३) व्याकरणम् (४) निरुक्तम् (५) ज्योतिषम् (६) चन्दः (पिङ्गलशास्त्रादि) चेति षट् वेदार्थज्ञानोपयोगित्वाद्वेदाङ्गानीत्युच्यन्ते। तत्रः –
(१) शिक्षा शिक्षायाः कर्तारो पाणिनिप्रभृतयोऽनेके महर्षयः। वेद शब्दाक्षर-स्थादिज्ञानम्, (१) उदात्तानुदात्तस्वरितादिस्वरज्ञानं इत्यादि शिक्ष्या जायते। वेदव्याख्यानरूपा अनेके प्रातिशाख्यनामका ये ग्रन्थाः तेऽप्यत्रैव शिक्षायामन्तर्भवन्ति।
(२) कल्पसूत्रम् – कल्पसूत्रैर्वेदबोधितकर्मणामनुष्ठानरीतिरुपदिश्यते। यज्ञकर्मनिर्वर्तिका ब्राह्मणा ऋत्विज उच्यन्ते। तेषां पृथक् पृथक् कर्तव्यकर्मक्रमावबोधकं कल्पसूत्रम्। कल्पसूत्रकर्तारस्तु कात्यायनाश्वलायनादयो मुनयः। कल्पसूत्रमपि (२) वेदार्थज्ञानोपयोगित्वाद्वेदाङ्गमेव ॥
(३) व्याकरणम् – व्याकरणेनापि वेदशब्दानां शुद्धताज्ञानं जायते। तञ्च व्याकरणम् सूत्ररूपमष्टाध्याय्यात्मकं पाणिनिमुनिना विरचितम्। तत्सूत्राणां व्याख्यानं वार्तिकरूपं भाष्यरूपं च कात्यायनपतञ्जलिभ्यामकारि। व्याकरणान्तरे तु वैदिकशब्दविचारो नास्ति। तदुपयोगः पुराणादावेव। न तु वेदे। पाणिनीयमेव व्याकरणं वैदिकशब्दस्वरूपसिद्धिं प्रदर्शयति। तस्माद्वेदाङ्गमेतत्।
(४) निरुक्तम् – यास्कनामा मुनिः। त्रयोदशाध्यायात्मकं निरुक्तं रचयामास। तत्र च वेदमन्त्रगतानामप्रसिद्धानां पदानामर्थबोधनाय नाम निरूपणं कृतम्। तस्मात् वैदिकाप्रसिद्धपदार्थज्ञानोपयोगित्वान्निरुक्तमपि वेदाङ्गमेव। संज्ञाबोधकपञ्चाध्यायात्मको निघण्डुनामा ग्रन्थो यास्केनाकारि। सोऽपि निरुक्तान्तर्गत एव ॥
——————————————————————
(१) *उच्चैः स्वर उदात्तः * नीचैः स्वरः अनुदात्तः * समस्वरः स्वरितः।
(२) कल्पसूत्राणि षोडा। (१) जैमिनिना कृतं जैमिनीयम्। (२) आश्वलायनेन कृतंआश्वलायनम्। (३) आपस्तम्बेन कृतमापस्तम्बीयम् । (४) बोधायनेन कृतं बोधायनीयम्। (५) कात्यायनेन कृतं कात्यायनीयम्। (६) वैखानसेन कृतं विखानसीयम्॥ इति
Top ↑
Page 348
(496) vedA~NgAnAmarthena saha prayojanam –
chaturNAmapi vedAnAM ShaDa~NgAni syuH. (1) shikShA (2) kalpaH (3) vyAkaraNam (4) niruktam (5) jyotiSham (6) chandaH (pi~NgalashAstrAdi) cheti ShaT vedArthaGYAnopayogitvAdvedA~NgAnItyuchyante. tatraH –
(1) shikShA shikShAyAH kartAro pANiniprabhR^itayo.aneke maharShayaH. veda shabdAkShara-sthAdiGYAnam, (1) udAttAnudAttasvaritAdisvaraGYAnaM ityAdi shikShyA jAyate. vedavyAkhyAnarUpA aneke prAtishAkhyanAmakA ye granthAH te.apyatraiva shikShAyAmantarbhavanti.
(2) kalpasUtram – kalpasUtrairvedabodhitakarmaNAmanuShThAnarItirupadishyate. yaGYakarmanirvartikA brAhmaNA R^itvija uchyante. teShAM pR^ithak pR^ithak kartavyakarmakramAvabodhakaM kalpasUtram. kalpasUtrakartArastu kAtyAyanAshvalAyanAdayo munayaH. kalpasUtramapi (2) vedArthaGYAnopayogitvAdvedA~Ngameva ..
(3) vyAkaraNam – vyAkaraNenApi vedashabdAnAM shuddhatAGYAnaM jAyate. ta~ncha vyAkaraNam sUtrarUpamaShTAdhyAyyAtmakaM pANinimuninA virachitam. tatsUtrANAM vyAkhyAnaM vArtikarUpaM bhAShyarUpaM cha kAtyAyanapata~njalibhyAmakAri. vyAkaraNAntare tu vaidikashabdavichAro nAsti. tadupayogaH purANAdAveva. na tu vede. pANinIyameva vyAkaraNaM vaidikashabdasvarUpasiddhiM pradarshayati. tasmAdvedA~Ngametat.
(4) niruktam – yAskanAmA muniH. trayodashAdhyAyAtmakaM niruktaM rachayAmAsa. tatra cha vedamantragatAnAmaprasiddhAnAM padAnAmarthabodhanAya nAma nirUpaNaM kR^itam. tasmAt vaidikAprasiddhapadArthaGYAnopayogitvAnniruktamapi vedA~Ngameva. saMGYAbodhakapa~nchAdhyAyAtmako nighaNDunAmA grantho yAskenAkAri. so.api niruktAntargata eva ..
——————————————————————
(1) *uchchaiH svara udAttaH * nIchaiH svaraH anudAttaH * samasvaraH svaritaH.
(2) kalpasUtrANi ShoDA. (1) jaimininA kR^itaM jaiminIyam. (2) AshvalAyanena kR^itaMAshvalAyanam. (3) Apastambena kR^itamApastambIyam . (4) bodhAyanena kR^itaM bodhAyanIyam. (5) kAtyAyanena kR^itaM kAtyAyanIyam. (6) vaikhAnasena kR^itaM vikhAnasIyam.. iti
Page 348
caturṇāmapi vedānāṃ ṣaḍaṅgāni syuḥ. (1) śikṣā (2) kalpaḥ (3) vyākaraṇam (4) niruktam (5) jyotiṣam (6) candaḥ (piṅgalaśāstrādi) ceti ṣaṭ vedārthajñānopayogitvādvedāṅgānītyucyante. tatraḥ –
(1) śikṣā śikṣāyāḥ kartāro pāṇiniprabhṛtayo’neke maharṣayaḥ. veda śabdākṣara-sthādijñānam, (1) udāttānudāttasvaritādisvarajñānaṃ ityādi śikṣyā jāyate. vedavyākhyānarūpā aneke prātiśākhyanāmakā ye granthāḥ te’pyatraiva śikṣāyāmantarbhavanti.
(2) kalpasūtram – kalpasūtrairvedabodhitakarmaṇāmanuṣṭhānarītirupadiśyate. yajñakarmanirvartikā brāhmaṇā ṛtvija ucyante. teṣāṃ pṛthak pṛthak kartavyakarmakramāvabodhakaṃ kalpasūtram. kalpasūtrakartārastu kātyāyanāśvalāyanādayo munayaḥ. kalpasūtramapi (2) vedārthajñānopayogitvādvedāṅgameva ..
(3) vyākaraṇam – vyākaraṇenāpi vedaśabdānāṃ śuddhatājñānaṃ jāyate. tañca vyākaraṇam sūtrarūpamaṣṭādhyāyyātmakaṃ pāṇinimuninā viracitam. tatsūtrāṇāṃ vyākhyānaṃ vārtikarūpaṃ bhāṣyarūpaṃ ca kātyāyanapatañjalibhyāmakāri. vyākaraṇāntare tu vaidikaśabdavicāro nāsti. tadupayogaḥ purāṇādāveva. na tu vede. pāṇinīyameva vyākaraṇaṃ vaidikaśabdasvarūpasiddhiṃ pradarśayati. tasmādvedāṅgametat.
(4) niruktam – yāskanāmā muniḥ. trayodaśādhyāyātmakaṃ niruktaṃ racayāmāsa. tatra ca vedamantragatānāmaprasiddhānāṃ padānāmarthabodhanāya nāma nirūpaṇaṃ kṛtam. tasmāt vaidikāprasiddhapadārthajñānopayogitvānniruktamapi vedāṅgameva. saṃjñābodhakapañcādhyāyātmako nighaṇḍunāmā grantho yāskenākāri. so’pi niruktāntargata eva ..
——————————————————————
(1) *uccaiḥ svara udāttaḥ * nīcaiḥ svaraḥ anudāttaḥ * samasvaraḥ svaritaḥ.
(2) kalpasūtrāṇi ṣoḍā. (1) jaimininā kṛtaṃ jaiminīyam. (2) āśvalāyanena kṛtaṃāśvalāyanam. (3) āpastambena kṛtamāpastambīyam . (4) bodhāyanena kṛtaṃ bodhāyanīyam. (5) kātyāyanena kṛtaṃ kātyāyanīyam. (6) vaikhānasena kṛtaṃ vikhānasīyam.. iticaturṇāmapi vedānāṃ ṣaḍaṅgāni syuḥ. (1) śikṣā (2) kalpaḥ (3) vyākaraṇam (4) niruktam (5) jyotiṣam (6) candaḥ (piṅgalaśāstrādi) ceti ṣaṭ vedārthajñānopayogitvādvedāṅgānītyucyante. tatraḥ –
(1) śikṣā śikṣāyāḥ kartāro pāṇiniprabhṛtayo’neke maharṣayaḥ. veda śabdākṣara-sthādijñānam, (1) udāttānudāttasvaritādisvarajñānaṃ ityādi śikṣyā jāyate. vedavyākhyānarūpā aneke prātiśākhyanāmakā ye granthāḥ te’pyatraiva śikṣāyāmantarbhavanti.
(2) kalpasūtram – kalpasūtrairvedabodhitakarmaṇāmanuṣṭhānarītirupadiśyate. yajñakarmanirvartikā brāhmaṇā ṛtvija ucyante. teṣāṃ pṛthak pṛthak kartavyakarmakramāvabodhakaṃ kalpasūtram. kalpasūtrakartārastu kātyāyanāśvalāyanādayo munayaḥ. kalpasūtramapi (2) vedārthajñānopayogitvādvedāṅgameva ..
(3) vyākaraṇam – vyākaraṇenāpi vedaśabdānāṃ śuddhatājñānaṃ jāyate. tañca vyākaraṇam sūtrarūpamaṣṭādhyāyyātmakaṃ pāṇinimuninā viracitam. tatsūtrāṇāṃ vyākhyānaṃ vārtikarūpaṃ bhāṣyarūpaṃ ca kātyāyanapatañjalibhyāmakāri. vyākaraṇāntare tu vaidikaśabdavicāro nāsti. tadupayogaḥ purāṇādāveva. na tu vede. pāṇinīyameva vyākaraṇaṃ vaidikaśabdasvarūpasiddhiṃ pradarśayati. tasmādvedāṅgametat.
(4) niruktam – yāskanāmā muniḥ. trayodaśādhyāyātmakaṃ niruktaṃ racayāmāsa. tatra ca vedamantragatānāmaprasiddhānāṃ padānāmarthabodhanāya nāma nirūpaṇaṃ kṛtam. tasmāt vaidikāprasiddhapadārthajñānopayogitvānniruktamapi vedāṅgameva. saṃjñābodhakapañcādhyāyātmako nighaṇḍunāmā grantho yāskenākāri. so’pi niruktāntargata eva ..
——————————————————————
(1) *uccaiḥ svara udāttaḥ * nīcaiḥ svaraḥ anudāttaḥ * samasvaraḥ svaritaḥ.
(2) kalpasūtrāṇi ṣoḍā. (1) jaimininā kṛtaṃ jaiminīyam. (2) āśvalāyanena kṛtaṃāśvalāyanam. (3) āpastambena kṛtamāpastambīyam . (4) bodhāyanena kṛtaṃ bodhāyanīyam. (5) kātyāyanena kṛtaṃ kātyāyanīyam. (6) vaikhānasena kṛtaṃ vikhānasīyam.. iti
Page 348
சதுர்ணாமபி வேதா³னாம் ஷட³ங்கா³னி ஸ்யு꞉. (1) ஶிக்ஷா (2) கல்ப꞉ (3) வ்யாகரணம் (4) நிருக்தம் (5) ஜ்யோதிஷம் (6) சந்த³꞉ (பிங்க³லஶாஸ்த்ராதி³) சேதி ஷட் வேதா³ர்த²ஜ்ஞானோபயோகி³த்வாத்³வேதா³ங்கா³னீத்யுச்யந்தே. தத்ர꞉ –
(1) ஶிக்ஷா ஶிக்ஷாயா꞉ கர்தாரோ பாணினிப்ரப்⁴ருதயோ(அ)னேகே மஹர்ஷய꞉. வேத³ ஶப்³தா³க்ஷர-ஸ்தா²தி³ஜ்ஞானம், (1) உதா³த்தானுதா³த்தஸ்வரிதாதி³ஸ்வரஜ்ஞானம் இத்யாதி³ ஶிக்ஷ்யா ஜாயதே. வேத³வ்யாக்²யானரூபா அனேகே ப்ராதிஶாக்²யநாமகா யே க்³ரந்தா²꞉ தே(அ)ப்யத்ரைவ ஶிக்ஷாயாமந்தர்ப⁴வந்தி.
(2) கல்பஸூத்ரம் – கல்பஸூத்ரைர்வேத³போ³தி⁴தகர்மணாமனுஷ்டா²னரீதிருபதி³ஶ்யதே. யஜ்ஞகர்மநிர்வர்திகா ப்³ராஹ்மணா ருத்விஜ உச்யந்தே. தேஷாம் ப்ருத²க் ப்ருத²க் கர்தவ்யகர்மக்ரமாவபோ³த⁴கம் கல்பஸூத்ரம். கல்பஸூத்ரகர்தாரஸ்து காத்யாயநாஶ்வலாயநாத³யோ முனய꞉. கல்பஸூத்ரமபி (2) வேதா³ர்த²ஜ்ஞானோபயோகி³த்வாத்³வேதா³ங்க³மேவ ..
(3) வ்யாகரணம் – வ்யாகரணேனாபி வேத³ஶப்³தா³னாம் ஶுத்³த⁴தாஜ்ஞானம் ஜாயதே. தஞ்ச வ்யாகரணம் ஸூத்ரரூபமஷ்டாத்⁴யாய்யாத்மகம் பாணினிமுனினா விரசிதம். தத்ஸூத்ராணாம் வ்யாக்²யானம் வார்திகரூபம் பா⁴ஷ்யரூபம் ச காத்யாயனபதஞ்ஜலிப்⁴யாமகாரி. வ்யாகரணாந்தரே து வைதி³கஶப்³த³விசாரோ நாஸ்தி. தது³பயோக³꞉ புராணாதா³வேவ. ந து வேதே³. பாணினீயமேவ வ்யாகரணம் வைதி³கஶப்³த³ஸ்வரூபஸித்³தி⁴ம் ப்ரத³ர்ஶயதி. தஸ்மாத்³வேதா³ங்க³மேதத்.
(4) நிருக்தம் – யாஸ்கநாமா முனி꞉. த்ரயோத³ஶாத்⁴யாயாத்மகம் நிருக்தம் ரசயாமாஸ. தத்ர ச வேத³மந்த்ரக³தாநாமப்ரஸித்³தா⁴னாம் பதா³நாமர்த²போ³த⁴னாய நாம நிரூபணம் க்ருதம். தஸ்மாத் வைதி³காப்ரஸித்³த⁴பதா³ர்த²ஜ்ஞானோபயோகி³த்வாந்நிருக்தமபி வேதா³ங்க³மேவ. ஸஞ்ஜ்ஞாபோ³த⁴கபஞ்சாத்⁴யாயாத்மகோ நிக⁴ண்டு³நாமா க்³ரந்தோ² யாஸ்கேனாகாரி. ஸோ(அ)பி நிருக்தாந்தர்க³த ஏவ ..
——————————————————————
(1) *உச்சை꞉ ஸ்வர உதா³த்த꞉ * நீசை꞉ ஸ்வர꞉ அனுதா³த்த꞉ * ஸமஸ்வர꞉ ஸ்வரித꞉.
(2) கல்பஸூத்ராணி ஷோடா³. (1) ஜைமினினா க்ருதம் ஜைமினீயம். (2) ஆஶ்வலாயனேன க்ருதம்ஆஶ்வலாயனம். (3) ஆபஸ்தம்பே³ன க்ருதமாபஸ்தம்பீ³யம் . (4) போ³தா⁴யனேன க்ருதம் போ³தா⁴யனீயம். (5) காத்யாயனேன க்ருதம் காத்யாயனீயம். (6) வைகா²னஸேன க்ருதம் விகா²னஸீயம்.. இதி