Click ↓ on your preferred language to read on!
विचारसागरः/ vichArasAgaraH/ vicārasāgaraḥ/ விசாரஸாகர:
Page 347
(१) चक्रादयो हस्तेन मुच्यमानत्वान्मुक्ता इत्युच्यन्ते।
(२) खङ्गादयोऽमुक्ता इति।
(३) परश्वादयो मुक्तामुक्ता इति।
(४) शरगोलकादयो यन्त्रमुक्ता इति ।
(१) मुक्तमस्त्रमित्युच्यते। (२) अमुक्तं शस्त्रमिति। चतुर्विधानामप्येतेषामायुधानां, ब्रह्मा, विष्णुः, पशुपतिः, प्रजापतिः, अग्निः, वरुणः, इत्याद्या देवताः तत्तन्मन्त्राश्चोक्ताः। तत्र चाधिकारिणः क्षत्रियकुमाराः तदनुवर्तिनो ब्राह्मणादयश्च। ते च चतुर्विधाः – (१) पदातिः। (२) रथारूढाः। (३) अश्वारूढाः। (४) गजारूढश्चेति। युद्धे शकुनमङ्गलादिकमप्युक्तमेव ॥
(१) ईदृशोऽर्थः धनुर्वेदस्य प्रथमपादे कथितः।
(२) आचार्यलक्षणं, ततः शस्त्राभ्यासक्रमादिकं च द्वितीयपादे।
(३) गुरुसम्प्रदायप्राप्तस्य शस्त्रस्य अभ्यासमन्त्रसिद्धिदेवतासिद्धिप्रकारश्च तृतीयपादे।
(४) सिद्धानां मन्त्रादीनां प्रयोगादिकं चतुर्थपादे।
अयञ्च धनुर्वेदो ब्रह्मप्रजापतिभ्यां विश्वामित्रेण प्राप्तः। स च जगत्प्रसिद्धमिममकरोत्। न तु विश्वामित्रादेवायं वेदोऽभूत्। धनुर्वेदो हि दुष्टचोरदिभ्यः प्रजापालनरूपं क्षत्रियधर्मं बोधयति। तस्मात् तस्यापि चित्तशुद्धिद्वारा ज्ञानसाध्यमोक्षप्रतिपादन एव तात्पर्यम्।
(३) गन्धर्ववेदः। अयं च भरतेन मुनिना लोके प्रसिद्धोऽभूत्। तत्र हि स्वरतालमूर्च्छनादिभिः सह गीतनृत्यवाद्यादिकं सविस्तरं निरूपितम्। देवताराधननिर्विकल्पसमाधिसिद्धिर्गान्धर्ववेदस्य प्रयोजनमुच्यते। तस्मात् तस्यापि अन्तःकरणैकाग्रतासंपादनेन ज्ञानद्वारा मोक्ष एव परमं प्रयोजनम्।
(४) अथर्ववेदोऽपि नानाप्रकारः । नीतिशास्त्रमश्वशास्त्रं शिल्पशास्त्रं सूपकारशास्त्रमित्यादिकं धनप्राप्त्युपायबोधकं अथर्ववेद (*) इति उच्यते। धन प्राप्त्युपायनिपुणस्यापि विना भाग्यं धनप्राप्तिर्न स्यात् इत्यतोऽथर्ववेदस्यापि वैराग्यबोधने एव तात्पर्यम्।
—————————————————————————-
(*) स्थापत्यवेद इत्यप्ययमुच्यते ।
Top ↑
Page 347
(1) chakrAdayo hastena muchyamAnatvAnmuktA ityuchyante.
(2) kha~NgAdayo.amuktA iti.
(3) parashvAdayo muktAmuktA iti.
(4) sharagolakAdayo yantramuktA iti .
(1) muktamastramityuchyate. (2) amuktaM shastramiti. chaturvidhAnAmapyeteShAmAyudhAnAM, brahmA, viShNuH, pashupatiH, prajApatiH, agniH, varuNaH, ityAdyA devatAH tattanmantrAshchoktAH. tatra chAdhikAriNaH kShatriyakumArAH tadanuvartino brAhmaNAdayashcha. te cha chaturvidhAH – (1) padAtiH. (2) rathArUDhAH. (3) ashvArUDhAH. (4) gajArUDhashcheti. yuddhe shakunama~NgalAdikamapyuktameva ..
(1) IdR^isho.arthaH dhanurvedasya prathamapAde kathitaH.
(2) AchAryalakShaNaM, tataH shastrAbhyAsakramAdikaM cha dvitIyapAde.
(3) gurusampradAyaprAptasya shastrasya abhyAsamantrasiddhidevatAsiddhiprakArashcha tR^itIyapAde.
(4) siddhAnAM mantrAdInAM prayogAdikaM chaturthapAde.
aya~ncha dhanurvedo brahmaprajApatibhyAM vishvAmitreNa prAptaH. sa cha jagatprasiddhamimamakarot. na tu vishvAmitrAdevAyaM vedo.abhUt. dhanurvedo hi duShTachoradibhyaH prajApAlanarUpaM kShatriyadharmaM bodhayati. tasmAt tasyApi chittashuddhidvArA GYAnasAdhyamokShapratipAdana eva tAtparyam.
(3) gandharvavedaH. ayaM cha bharatena muninA loke prasiddho.abhUt. tatra hi svaratAlamUrchChanAdibhiH saha gItanR^ityavAdyAdikaM savistaraM nirUpitam. devatArAdhananirvikalpasamAdhisiddhirgAndharvavedasya prayojanamuchyate. tasmAt tasyApi antaHkaraNaikAgratAsaMpAdanena GYAnadvArA mokSha eva paramaM prayojanam.
(4) atharvavedo.api nAnAprakAraH . nItishAstramashvashAstraM shilpashAstraM sUpakArashAstramityAdikaM dhanaprAptyupAyabodhakaM atharvaveda (*) iti uchyate. dhana prAptyupAyanipuNasyApi vinA bhAgyaM dhanaprAptirna syAt ityato.atharvavedasyApi vairAgyabodhane eva tAtparyam.
—————————————————————————-
(*) sthApatyaveda ityapyayamuchyate .
Page 347
(1) cakrādayo hastena mucyamānatvānmuktā ityucyante.
(2) khaṅgādayo’muktā iti.
(3) paraśvādayo muktāmuktā iti.
(4) śaragolakādayo yantramuktā iti .
(1) muktamastramityucyate. (2) amuktaṃ śastramiti. caturvidhānāmapyeteṣāmāyudhānāṃ, brahmā, viṣṇuḥ, paśupatiḥ, prajāpatiḥ, agniḥ, varuṇaḥ, ityādyā devatāḥ tattanmantrāścoktāḥ. tatra cādhikāriṇaḥ kṣatriyakumārāḥ tadanuvartino brāhmaṇādayaśca. te ca caturvidhāḥ – (1) padātiḥ. (2) rathārūḍhāḥ. (3) aśvārūḍhāḥ. (4) gajārūḍhaśceti. yuddhe śakunamaṅgalādikamapyuktameva ..
(1) īdṛśo’rthaḥ dhanurvedasya prathamapāde kathitaḥ.
(2) ācāryalakṣaṇaṃ, tataḥ śastrābhyāsakramādikaṃ ca dvitīyapāde.
(3) gurusampradāyaprāptasya śastrasya abhyāsamantrasiddhidevatāsiddhiprakāraśca tṛtīyapāde.
(4) siddhānāṃ mantrādīnāṃ prayogādikaṃ caturthapāde.
ayañca dhanurvedo brahmaprajāpatibhyāṃ viśvāmitreṇa prāptaḥ. sa ca jagatprasiddhamimamakarot. na tu viśvāmitrādevāyaṃ vedo’bhūt. dhanurvedo hi duṣṭacoradibhyaḥ prajāpālanarūpaṃ kṣatriyadharmaṃ bodhayati. tasmāt tasyāpi cittaśuddhidvārā jñānasādhyamokṣapratipādana eva tātparyam.
(3) gandharvavedaḥ. ayaṃ ca bharatena muninā loke prasiddho’bhūt. tatra hi svaratālamūrcchanādibhiḥ saha gītanṛtyavādyādikaṃ savistaraṃ nirūpitam. devatārādhananirvikalpasamādhisiddhirgāndharvavedasya prayojanamucyate. tasmāt tasyāpi antaḥkaraṇaikāgratāsaṃpādanena jñānadvārā mokṣa eva paramaṃ prayojanam.
(4) atharvavedo’pi nānāprakāraḥ . nītiśāstramaśvaśāstraṃ śilpaśāstraṃ sūpakāraśāstramityādikaṃ dhanaprāptyupāyabodhakaṃ atharvaveda (*) iti ucyate. dhana prāptyupāyanipuṇasyāpi vinā bhāgyaṃ dhanaprāptirna syāt ityato’tharvavedasyāpi vairāgyabodhane eva tātparyam.
—————————————————————————-
(*) sthāpatyaveda ityapyayamucyate .
Page 347
(1) சக்ராத³யோ ஹஸ்தேன முச்யமானத்வான்முக்தா இத்யுச்யந்தே.
(2) க²ங்கா³த³யோ(அ)முக்தா இதி.
(3) பரஶ்வாத³யோ முக்தாமுக்தா இதி.
(4) ஶரகோ³லகாத³யோ யந்த்ரமுக்தா இதி .
(1) முக்தமஸ்த்ரமித்யுச்யதே. (2) அமுக்தம் ஶஸ்த்ரமிதி. சதுர்விதா⁴நாமப்யேதேஷாமாயுதா⁴னாம், ப்³ரஹ்மா, விஷ்ணு꞉, பஶுபதி꞉, ப்ரஜாபதி꞉, அக்³னி꞉, வருண꞉, இத்யாத்³யா தே³வதா꞉ தத்தன்மந்த்ராஶ்சோக்தா꞉. தத்ர சாதி⁴காரிண꞉ க்ஷத்ரியகுமாரா꞉ தத³னுவர்தினோ ப்³ராஹ்மணாத³யஶ்ச. தே ச சதுர்விதா⁴꞉ – (1) பதா³தி꞉. (2) ரதா²ரூடா⁴꞉. (3) அஶ்வாரூடா⁴꞉. (4) க³ஜாரூட⁴ஶ்சேதி. யுத்³தே⁴ ஶகுனமங்க³லாதி³கமப்யுக்தமேவ ..
(1) ஈத்³ருஶோ(அ)ர்த²꞉ த⁴னுர்வேத³ஸ்ய ப்ரத²மபாதே³ கதி²த꞉.
(2) ஆசார்யலக்ஷணம், தத꞉ ஶஸ்த்ராப்⁴யாஸக்ரமாதி³கம் ச த்³விதீயபாதே³.
(3) கு³ருஸம்ப்ரதா³யப்ராப்தஸ்ய ஶஸ்த்ரஸ்ய அப்⁴யாஸமந்த்ரஸித்³தி⁴தே³வதாஸித்³தி⁴ப்ரகாரஶ்ச த்ருதீயபாதே³.
(4) ஸித்³தா⁴னாம் மந்த்ராதீ³னாம் ப்ரயோகா³தி³கம் சதுர்த²பாதே³.
அயஞ்ச த⁴னுர்வேதோ³ ப்³ரஹ்மப்ரஜாபதிப்⁴யாம் விஶ்வாமித்ரேண ப்ராப்த꞉. ஸ ச ஜக³த்ப்ரஸித்³த⁴மிமமகரோத். ந து விஶ்வாமித்ராதே³வாயம் வேதோ³(அ)பூ⁴த். த⁴னுர்வேதோ³ ஹி து³ஷ்டசோரதி³ப்⁴ய꞉ ப்ரஜாபாலனரூபம் க்ஷத்ரியத⁴ர்மம் போ³த⁴யதி. தஸ்மாத் தஸ்யாபி சித்தஶுத்³தி⁴த்³வாரா ஜ்ஞானஸாத்⁴யமோக்ஷப்ரதிபாத³ன ஏவ தாத்பர்யம்.
(3) க³ந்த⁴ர்வவேத³꞉. அயம் ச ப⁴ரதேன முனினா லோகே ப்ரஸித்³தோ⁴(அ)பூ⁴த். தத்ர ஹி ஸ்வரதாலமூர்ச்ச²நாதி³பி⁴꞉ ஸஹ கீ³தந்ருத்யவாத்³யாதி³கம் ஸவிஸ்தரம் நிரூபிதம். தே³வதாராத⁴னநிர்விகல்பஸமாதி⁴ஸித்³தி⁴ர்கா³ந்த⁴ர்வவேத³ஸ்ய ப்ரயோஜனமுச்யதே. தஸ்மாத் தஸ்யாபி அந்த꞉கரணைகாக்³ரதாஸம்பாத³னேன ஜ்ஞானத்³வாரா மோக்ஷ ஏவ பரமம் ப்ரயோஜனம்.
(4) அத²ர்வவேதோ³(அ)பி நானாப்ரகார꞉ . நீதிஶாஸ்த்ரமஶ்வஶாஸ்த்ரம் ஶில்பஶாஸ்த்ரம் ஸூபகாரஶாஸ்த்ரமித்யாதி³கம் த⁴னப்ராப்த்யுபாயபோ³த⁴கம் அத²ர்வவேத³ (*) இதி உச்யதே. த⁴ன ப்ராப்த்யுபாயநிபுணஸ்யாபி வினா பா⁴க்³யம் த⁴னப்ராப்திர்ன ஸ்யாத் இத்யதோ(அ)த²ர்வவேத³ஸ்யாபி வைராக்³யபோ³த⁴னே ஏவ தாத்பர்யம்.
—————————————————————————-
(*) ஸ்தா²பத்யவேத³ இத்யப்யயமுச்யதே .